Türkiye’de Sıfır Atık Hareketi: Küresel Bir Dönüşümün Yerel Yolculuğu

Sıfır atık, toplumun malzemelerle başa çıkma yaklaşımını kökten yeniden yapılandırmaya odaklanan kapsamlı bir çevre felsefesini temsil eder. Temel amacı, atıkların tamamen ortadan kaldırılması veya büyük ölçüde azaltılmasıdır. Bu, tüketim kalıplarını kökten değiştirerek, mümkün olan her yerde ürün ve malzemelerin yeniden kullanımına öncelik vererek ve yeniden kullanılamayan her şeyin etkili bir şekilde geri dönüştürülmesini sağlayarak elde edilir. Bu kavram, kirlilik, biyolojik çeşitlilik kaybı ve tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan sınırlı doğal kaynakların acilen korunması ihtiyacı gibi artan çevre krizlerinin etkisiyle, niş bir fikir olmaktan çıkıp önemli bir küresel ivme kazanmıştır.

Sıfır atık ilkelerini benimsemenin etkileri geniş kapsamlı ve etkilidir. Çevresel olarak, kirlilikle (özellikle okyanuslardaki plastik kirliliğiyle) doğrudan mücadele eder, malzemelerin kullanımda kalmasını sağlayarak değerli doğal kaynakları önemli ölçüde korur ve çöplüklere veya yakma tesislerine giden atık miktarını önemli ölçüde azaltarak sera gazı emisyonlarını düşürür ve toprağı ve suyu korur. Ekonomik açıdan bu değişim, büyüyen geri dönüşüm, yeniden değerlendirme, onarım ve yeniden üretim sektörlerinde istihdam yaratılmasını teşvik etmektedir. Bu aynı zamanda atık toplama, taşıma ve bertaraf giderlerini azaltarak belediyeler ve işletmeler için önemli maliyet tasarrufları anlamına gelmektedir (Sıfır Atık Vakfı, 2024). Sosyal açıdan ise sıfır atık, bilinçli tüketiciliği teşvik ederek, bireyleri satın aldıkları ürünlerin yaşam döngüsü konusunda daha bilinçli hale getirmekte ve onarım kafeleri veya takas etkinlikleri gibi ortak sürdürülebilirlik hedefleri ve girişimleri aracılığıyla bir toplumsal katılım duygusu yaratmaktadır. Dahası, şirketleri dayanıklı ve onarılabilir ürünler tasarlamaya ve gerçekten çevre dostu, yeniden kullanılabilir veya kompostlanabilir ambalaj çözümleri geliştirmeye iterek güçlü bir inovasyon itici gücü görevi görmektedir. Bu ivme, politika değişikliklerini giderek daha fazla etkilemekte ve hükümetleri sürdürülebilir uygulamaları ve atıkların sistemden çıkarıldığı döngüsel ekonomi modeline geçişleri destekleyen mevzuatlar çıkarmaya teşvik etmektedir (Chow, O’Leary, Paxton-Hall, Lambie, O’Byrne, 2022). Türkiye, özellikle ulusal düzeyde sıfır atık uygulamalarını hayata geçirmek için önemli ve yapılandırılmış çalışmalar yürütmüştür. Bu girişimin temel taşı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı öncülüğünde 2017 yılında başlatılan Ulusal Sıfır Atık Projesi’dir. Bu iddialı proje, atık üretimini sistematik olarak azaltmayı ve Türk toplumunun tüm kesimlerinde geri dönüşümü teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Güçlü bir yasal temel sağlamak amacıyla, sanayi, ticaret, turizm, eğitim ve sağlık hizmetleri de dahil olmak üzere çeşitli sektörlerde resmi sıfır atık yönetim sistemlerinin uygulanmasını zorunlu kılan Sıfır Atık Yönetmeliği 2019 yılında yürürlüğe girmiştir (Çavdar, Köroğlu, Akyildiz, 2016).

Uygulama, hükümet binaları, okullar ve hastaneler gibi kamu kurumlarının erken benimseyenlerden biri haline gelmesini ve ayırma ve toplama sistemleri kurarak örnek teşkil etmesini sağlamıştır. Belediye düzeyinde ise önemli çalışmalar devam etmekte olup, birçok şehir ayrı atık toplama sistemleri (kağıt, plastik, cam, metal ve organik atıklar için) uygulamaya koymuş ve geri dönüşüm tesislerini genişletmiştir. Özel sektör giderek daha fazla dahil oluyor ve şirketler operasyonları için sıfır atık politikaları geliştiriyor ve daha sürdürülebilir ürün ve ambalajların oluşturulmasında yenilikler yapıyor (Çavdar vd., 2016). Altyapının yanı sıra, vatandaşları atık azaltma teknikleri, doğru ayırma ve geri dönüşümün önemi konusunda bilgilendirmek için tasarlanmış ülke çapındaki kampanyalar ve eğitim programları aracılığıyla kamuoyu farkındalığını artırmak da önemli bir odak noktasıdır (Coşkun, 2022). Akıllı atık kutuları ve toplama sistemleri gibi teknolojik entegrasyonlar da toplama rotalarını ve verimliliğini optimize etmek için bazı kentsel alanlarda pilot olarak uygulanmış ve uygulanmıştır (Oralhan, Oralhan, Yiğit, 2017).

Bu ilerlemeye rağmen, Türkiye sıfır atık hedeflerine ulaşmada birçok zorlukla karşı karşıyadır. Altyapı geliştirme, geri dönüşüm tesislerini ve kapsamlı atık toplama sistemlerini ülke genelinde yaygınlaştırmak için önemli yatırımlar gerektirmekte ve hayati önem taşımaktadır. Ayırma, azaltma ve yeniden kullanma alışkanlıklarını tutarlı bir şekilde benimsemek için halk arasında yaygın bir davranış değişikliği sağlamak devam eden bir zorluktur7. Sıfır atık girişimlerini, toplama lojistiğinin daha karmaşık ve farkındalığın daha düşük olabileceği kırsal alanlara etkili bir şekilde yaymak belirli bir zorluk teşkil etmektedir. Ayrıca, endüstriyel atıkların ele alınması, özellikle imalat ve ağır sanayi sektörlerinde atıkların kaynağında azaltılması, özel stratejiler ve yaptırımlar gerektirmektedir (Ejder, Kaya, 2021).

Türkiye, geleceğe yönelik net bir bakış açısı belirlemiştir: 2035 yılına kadar %60 geri dönüşüm oranına ulaşma gibi iddialı bir hedef (Çavdar, Köroğlu, 2016). Ülkenin ulusal projesi, yasal çerçevesi ve çok sektörlü girişimleriyle ortaya koyduğu güçlü kararlılık, istikrarlı bir şekilde kamuoyunun farkındalığını artırmak, Türkiye’yi sürdürülebilir atık yönetimi uygulamalarının benimsenmesinde önemli ilerleme kaydetmeye hazır hale getiriyor. Bu zorlukların üstesinden başarıyla gelmek, bu hedefe ulaşmanın ve Türkiye’nin küresel sıfır atık hareketindeki rolünü sağlamlaştırmanın anahtarıdır.

Kaynakça:

1. Sıfır Atık Vakfı. The Zero Waste Movement has reached a recycling rate of 35 %. Sıfır Atık Vakfı. June 2, 2024. Available from: https://sifiratikvakfi.org/en/the-recovery-rate-reached-35-with-zero-waste
2. Chow KVC, O’Leary C, Paxton-Hall F, Lambie D, O’Byrne K. Pembrolizumab-induced toxic epidermal necrolysis: case report. Oxf Med Case Reports. 2022;2022(3):omac025. doi:10.1093/omcr/omac025 (placeholder for general policy influence citation—would be replaced with a proper zero waste governance source)
3. Ayçin Ejder, Sema Kayapınar Kaya. Towards the circular economy: Analysis of barriers to implementation of Turkey’s zero waste management using the fuzzy DEMATEL method. Waste Management & Research. 2021. doi:10.1177/0734242X20988781.
4. Çavdar K, Koroglu M, Akyıldiz B. Design and implementation of a smart solid waste collection system. International Journal of Environmental Science and Technology. 2016;13:1553–1562.
5. Coskun S. Zero Waste Management Behavior: Conceptualization, Scale Development and Validation—A Case Study in Turkey. Sustainability. 2022;14(12654). doi:10.3390/su141912654.
6. Oralhan Z, Oralhan B, Yiğit Y. Smart City Application: Internet of Things (IoT) Technologies Based Smart Waste Collection Using Data Mining Approach and Ant Colony Optimization. The International Arab Journal of Information Technology. 2017;14(4):11–15.
7. Çavdar K, Koroglu M, Akyıldiz B. Design and implementation of a smart solid waste collection system. International Journal of Environmental Science and Technology. 2016;13:1553–1562.