İklim değişikliği işte ve evde cinsiyet eşitsizliğini büyütüyor

Aşırı sıcaklar, kuraklık ve seller, çalışma hayatındaki ve ev içindeki eşitsizlikleri büyütebiliyor. Türkiye’de sanayinin yeşil dönüşümü, iklim riskinden kimin korunduğu ve yeni teknik işlere kimin eriştiği üzerinden de değerlendirilmeli. Bir sıcak hava dalgasında fabrikanın üretim planı ile bir hanenin bakım düzeni aynı anda aksayabilir. Üretim hattında çalışanlar daha ağır bir ısı yüküyle karşılaşırken evde çocukların, yaşlıların ve kronik hastalığı olanların bakımı daha fazla zaman gerektirebilir. Bu işlerin kimin üzerinde toplandığını vardiya düzeni, gelir ve ev içindeki iş bölümü belirler. “İklim değişikliği cinsiyetçidir” önermesi, iklim tehlikelerinin mevcut toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri üzerinden nasıl farklı sonuçlar ürettiğini anlatır (Schipper et al., 2022).

Kuraklığın bir maliyeti de zaman

Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK, 2026) 2025 Zaman Kullanım Araştırması’na göre Türkiye’de 15 yaş ve üzeri kadınlar hanehalkı ve aile bakımına günde ortalama 4 saat 3 dakika ayırıyor. Erkeklerde bu süre 58 dakika. Su kesintisi olduğunda temizlik, yemek ve bakım işlerini suyun geldiği saatlere göre yeniden düzenlemek gerekir. Bu süre farkı, kesinti sırasında gereken ek emeğin hane içinde kimlerin üzerinde yoğunlaşabileceğine dair bir fikir veriyor.

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), içme suyu altyapısının yetersiz olduğu bölgelerde suya erişim zorlaştıkça su taşıma işini ağırlıklı olarak üstlenen kadınların ve kız çocuklarının eğitim ve gelir getirici faaliyetlere ayırabildiği zamanın daraldığını belirtiyor (Schipper et al., 2022). Bu nedenle bir uyum yatırımının getirisi, şebekeye sağladığı suyun yanı sıra hanelere kazandırdığı zamanla da ölçülebilir.

Kırsalda iklim şokları gelir farkını büyütüyor

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO, 2024), düşük ve orta gelirli 24 ülkede 100 binden fazla kırsal haneyi inceledi. Araştırma, kadınların yönettiği hanelerde erkeklerin yönettiği hanelere kıyasla, yıllık gelirde ısı stresine bağlı ortalama yüzde 8, sellere bağlı yüzde 3 ek kayıp hesapladı. Araziye, finansmana, teknolojiye ve tarımsal danışmanlığa erişimdeki engeller, iklim şoklarına karşı alınabilecek önlemleri sınırlıyor.

Bir kuraklık desteği yalnızca arazi sahibi adına düzenlenirse tarlada çalışan ama tapuda adı bulunmayan bir kadın programın dışında kalabilir. Üreticilerin, mevsimlik işçilerin ve ücretsiz aile işçilerinin ayrı ayrı hesaba katılması, kuraklık sonrasında geliri düşen kesimlere ulaşmak açısından önem taşıyor.

Fabrikada ısı stresi istasyon bazında ölçülmeli

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO, 2024), aşırı sıcağın açık ve kapalı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği riski yarattığını vurguluyor. Bir tekstil tesisinde buhar kullanılan ütüleme bölümünün, bir metal işleme tesisinde ise fırın çevresinin ısı yükü, fabrikanın geneli için alınan tek bir ölçümde gözden kaçabilir. WBGT ısı stresi indeksini iş istasyonu ve vardiya bazında izlemek, ardından ölçümleri fiziksel iş yükü ve koruyucu giysilerle birlikte değerlendirmek, müdahalenin nerede gerektiğini gösterir (Kadirğulları & Konuklar, 2021).

Kadın ve erkek çalışanlar farklı görevlerde yoğunlaşıyorsa ısıya maruz kalma süreleri ve dinlenme olanakları da farklılaşabilir. Üretim alanını serinletmek, yeterli dinlenme araları sağlamak ve önlemleri taşeron çalışanları da kapsayacak şekilde uygulamak uyum planının parçası. Günün en sıcak saatlerinde çalışmayı azaltmak için vardiyayı daha erken bir saate almak ise servis güzergâhı ve bakım saatleriyle birlikte planlanmadığında bazı çalışanların işe ulaşmasını güçleştirebilir.

Yeşil işlerin hangi kadrolarda açıldığı önemli

Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansının (IRENA, 2025) raporuna göre kadınlar küresel yenilenebilir enerji sektöründeki tam zamanlı işlerin yüzde 32’sinde yer alıyor. Bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarındaki görevlerde bu pay yüzde 28’e düşüyor. Bir güneş enerjisi ya da enerji verimliliği yatırımının istihdam etkisini değerlendirirken, toplam çalışan sayısının yanında saha kurulumu, devreye alma, bakım ve teknik yönetim kadrolarına kimlerin girdiğine de bakmak gerekiyor.

Mesleki eğitime katılımın yanı sıra eğitimi tamamlayanların hangi görevlere alındığı, ücretleri ve terfi olanakları izlenebilir. Böylece bir yatırımın teknik işlere erişimi genişletip genişletmediği, işe alım ve terfi kayıtları üzerinden değerlendirilebilir.

Türkiye uyum yatırımlarını nasıl izleyebilir

Antalya’da COP31 sürerken Türkiye açısından somut bir soru var (United Nations Framework Convention on Climate Change [UNFCCC], t.y.). Geçen yıl Belém’de kabul edilen 2026–2034 Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı, ulusal uyum yatırımlarına nasıl yansıyacak (UNFCCC, 2026)? Türkiye’nin 2024–2030 İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi su kaynakları yönetimini, afet riskinin azaltılmasını ve sanayiyi kapsıyor (İklim Değişikliği Başkanlığı, 2024). Bu alanlarda ilerleme, su kesintilerinin bakım işlerine eklediği süre, iş istasyonlarında ısıya maruz kalınan saatler ve uyum desteklerine ulaşabilen üreticiler üzerinden izlenebilir.

Emisyon azaltımı ton karbondioksit eşdeğeriyle, üretim kaybı duruş süresiyle izlenebiliyor. Adil dönüşümü değerlendirmek için yatırım kararlarında başka bilgilere de ihtiyaç var. Kim daha güvenli koşullarda çalışmaya başladı, kimin ücretsiz iş yükü azaldı ve yeni teknik kadrolar kimlere açıldı?

Kaynakça

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2024). The unjust climate: Measuring the impacts of climate change on rural poor, women and youth. https://doi.org/10.4060/cc9680en

International Labour Organization. (2024). Heat at work: Implications for safety and health: A global review of the science, policy and practice. https://www.ilo.org/publications/heat-work-implications-safety-and-health

International Renewable Energy Agency. (2025). Renewable energy: A gender perspective (2. bs.). https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2025/Oct/IRENA_SOC_Renewable_energy_gender_perspective_2Ed_2025.pdf

İklim Değişikliği Başkanlığı. (2024). İklim değişikliğine uyum stratejisi ve eylem planı (2024–2030). https://www.iklim.gov.tr/db/turkce/icerikler/files/iklim%20Degisikligine%20Uyum%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan.pdf

Kadirğulları, K., & Konuklar, B. (2021, Haziran). Termal konfor [Sunum slaytları]. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. https://www.csgb.gov.tr/media/80071/termal-konfor-sunum-haziran-2021.pdf

Schipper, E. L. F., Revi, A., Preston, B. L., Carr, E. R., Eriksen, S. H., Fernández-Carril, L. R., Glavovic, B. C., Hilmi, N. J. M., Ley, D., Mukerji, R., Muylaert de Araujo, M. S., Perez, R., Rose, S. K., & Singh, P. K. (2022). Climate resilient development pathways. In H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, M. Tignor, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, & B. Rama (Eds.), Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability (pp. 2655–2807). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844.027

Türkiye İstatistik Kurumu. (2026, 26 Haziran). Zaman kullanım araştırması, 2025 (Sayı 62065) [Haber bülteni]. https://veriportali.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Zaman-Kullanim-Arastirmasi-2025-62065

United Nations Framework Convention on Climate Change. (t.y.). UN Climate Change Conference – Antalya, November 2026. https://unfccc.int/cop31

United Nations Framework Convention on Climate Change. (2026, 30 Mart). Belém gender action plan (Decision 7/CP.30, FCCC/CP/2025/12/Add.1). https://unfccc.int/documents/655276